Το αστρικό σώμα: Μπορεί η συνείδηση να βρεθεί έξω από τα όρια του σώματος;
Αυτό το ερώτημα βρίσκεται στην καρδιά των εξωσωματικών εμπειριών. Στις σχετικές αφηγήσεις, ο άνθρωπος περιγράφει ότι αισθάνεται τον εαυτό του σε διαφορετική θέση από το φυσικό του σώμα. Μερικές φορές αναφέρει ότι βλέπει και το ίδιο το σώμα από έξω. Η περιγραφή αφορά καταρχάς ένα βίωμα. Η εξήγηση του βιώματος αποτελεί επόμενο βήμα, και εκεί συναντιούνται διαφορετικές προσεγγίσεις, νευροεπιστημονικές, φιλοσοφικές και μεταφυσικές.
Στον εσωτερικό λόγο χρησιμοποιείται συχνά η έννοια του «αστρικού σώματος» δηλαδή ενός υποτιθέμενου λεπτοφυούς φορέα που μπορεί να αποχωρίζεται από το φυσικό σώμα. Οι σχετικές διδασκαλίες διαφέρουν ως προς τις ιδιότητές του, τον τρόπο μετακίνησης και τη σχέση του με τη συνείδηση. Η εξωσωματική εμπειρία και η αστρική προβολή δεν είναι ταυτόσημοι όροι. Η πρώτη περιγράφει μια κατηγορία βιωμάτων, ενώ η δεύτερη περιλαμβάνει συνήθως μια συγκεκριμένη μεταφυσική ερμηνεία τους.
Για να καταλάβουμε τη σημασία αυτής της διάκρισης, σκέψου ένα όνειρο στο οποίο πετάς. Η αίσθηση της πτήσης μπορεί να είναι εξαιρετικά έντονη. Μπορεί να θυμάσαι την κίνηση, το ύψος, ακόμη και τον φόβο της πτώσης. Από αυτό γνωρίζεις ότι βίωσες πτήση μέσα στο όνειρο. Για να συμπεράνεις ότι το σώμα σου ή κάποιος ανεξάρτητος φορέας μετακινήθηκε στον εξωτερικό χώρο, χρειάζεσαι πρόσθετα στοιχεία. Το ίδιο λογικό βήμα χρειάζεται να εξετάσουμε και στις εξωσωματικές αφηγήσεις.
Το πιο ενδιαφέρον ερώτημα ίσως προηγείται της ίδιας της εξόδου... δηλαδή πώς γνωρίζουμε ότι βρισκόμαστε μέσα στο σώμα μας; Συνήθως η απάντηση φαίνεται αυτονόητη. Αισθάνεσαι τα χέρια σου, βλέπεις από τη θέση των ματιών σου και αναγνωρίζεις ότι αυτός ο οργανισμός είναι δικός σου. Ωστόσο, η εμπειρία της σωματικής παρουσίας περιλαμβάνει διαφορετικές πληροφορίες όπως την όραση, την αφή, τη θέση των μελών και την αίσθηση κίνησης και ισορροπίας. Η σχέση αυτών των πληροφοριών έχει αποτελέσει αντικείμενο πειραματικής έρευνας.
Το 2002, ο Όλαφ Μπλάνκε και οι συνεργάτες του δημοσίευσαν στο περιοδικό «Nature» μια μελέτη περίπτωσης. Σε ασθενή που εξεταζόταν για τη θεραπεία επιληψίας, ηλεκτρικός ερεθισμός στη δεξιά γωνιώδη έλικα του εγκεφάλου προκάλεσε επανειλημμένα εξωσωματικά βιώματα. Καταγράφηκαν επίσης αλλοιώσεις στην αντίληψη των άκρων και στην αίσθηση μετακίνησης του σώματος. Οι ερευνητές συνέδεσαν τα ευρήματα με τη συνένωση σωματικών και πληροφοριών που σχετίζονται με την ισορροπία.
Η σημασία αυτής της αναφοράς είναι συγκεκριμένη. Δείχνει ότι η μεταβολή της εγκεφαλικής λειτουργίας μπορεί, υπό ορισμένες συνθήκες, να μεταβάλει δραστικά την αίσθηση της θέσης του εαυτού. Επειδή πρόκειται για μελέτη περίπτωσης, δεν πρέπει να μετατρέψουμε το εύρημα σε πλήρη εξήγηση κάθε σχετικής αφήγησης. Παρέχει, όμως, άμεσο λόγο να εξετάζουμε νευρολογικούς μηχανισμούς πριν αποδώσουμε ένα βίωμα σε κυριολεκτική έξοδο από το σώμα.
Μια διαφορετική πειραματική προσέγγιση δημοσίευσε το 2007 ο Χένρικ Έρσον στο περιοδικό «Science». Με τη χρήση βιντεοεικόνας και συντονισμένων οπτικών και απτικών ερεθισμάτων, διερεύνησε την πρόκληση εξωσωματικής αίσθησης. Η μελέτη έδειξε ότι η οπτική προοπτική, σε συνδυασμό με συσχετισμένες αισθητηριακές πληροφορίες από το σώμα, μπορεί να επηρεάσει το που αισθάνεται κάποιος ότι βρίσκεται.
Εδώ βρίσκεται μια πραγματικά εντυπωσιακή γνώση, ότι κάτι που βιώνουμε ως άμεση βεβαιότητα, τη θέση του «εγώ» ας πούμε, μπορεί να επηρεάζεται από τον τρόπο συνδυασμού των αισθητηριακών πληροφοριών. Αυτό δεν σημαίνει ότι το σώμα παύει να υπάρχει ή ότι ο άνθρωπος προσποιείται την εμπειρία. Σημαίνει ότι η αίσθηση του που βρίσκομαι είναι μια λειτουργία που μπορεί να μεταβληθεί, ακόμη κι όταν η φυσική θέση του σώματος παραμένει ίδια.
Οι μελέτες αυτές δεν λύνουν ολόκληρο το φιλοσοφικό πρόβλημα της συνείδησης. Δεν απαντούν από μόνες τους σε κάθε ερώτημα για το τι είναι η υποκειμενική εμπειρία. Περιορίζουν, όμως, ένα συγκεκριμένο συμπέρασμα ότι η αίσθηση ότι βγήκα από το σώμα δεν αρκεί για να αποδείξει ότι το εγκατέλειψα. Εφόσον παρόμοια χαρακτηριστικά μπορούν να προκύψουν μέσα από μεταβολές της σωματικής αντίληψης, η μεταφυσική ερμηνεία χρειάζεται δική της, ανεξάρτητη τεκμηρίωση.
Αν κάποιος υποστηρίζει ότι κατά τη διάρκεια μιας εξωσωματικής εμπειρίας είδε κάτι πραγματικό που δεν μπορούσε να γνωρίζει, τότε το ερώτημα γίνεται πιο συγκεκριμένο. Τι ακριβώς είδε; Πότε καταγράφηκε η περιγραφή; Υπήρχε δυνατότητα να είχε πληροφορηθεί το περιεχόμενο με συνηθισμένο τρόπο; Συμπεριλαμβάνονται στην αξιολόγηση οι λανθασμένες αναφορές; Η ανεξάρτητη απόκτηση πληροφορίας είναι διαφορετικός ισχυρισμός από την αίσθηση αιώρησης και χρειάζεται ξεχωριστό έλεγχο.
Φαντάσου ότι κάποιος περιγράφει πως είδε ένα κόκκινο αντικείμενο πάνω σε ένα ντουλάπι. Αν η περιγραφή καταγραφεί αφού επισκεφθεί το δωμάτιο ή αφού το αντικείμενο αναφερθεί σε μια συζήτηση, η αξιολόγηση δυσκολεύει. Αν, αντίθετα, το περιεχόμενο έχει επιλεγεί με τρόπο που αποκλείει προηγούμενη γνώση και η απάντηση καταγραφεί πριν αποκαλυφθεί, έχουμε σαφέστερες συνθήκες ελέγχου. Δεν αρκεί μια ιστορία να είναι εντυπωσιακή... χρειάζεται να γνωρίζουμε και πώς προέκυψε η πληροφορία.
Υπάρχει επίσης η σύγχυση ανάμεσα στην εξωσωματική εμπειρία και στο συνειδητό όνειρο. Στο συνειδητό όνειρο, ο άνθρωπος αναγνωρίζει ότι ονειρεύεται. Μπορεί να αισθάνεται ελευθερία κινήσεων ή να επηρεάζει μέρος της ονειρικής εμπειρίας. Μια τέτοια κατάσταση μπορεί να περιλαμβάνει την εικόνα ότι σηκώνεται από το κρεβάτι ή πετά μέσα στο δωμάτιο. Αυτό το περιεχόμενο δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι παρατηρεί το πραγματικό δωμάτιο από μια θέση έξω από το σώμα.
Σημασία έχει και η γλώσσα με την οποία καταγράφουμε το βίωμα. Η φράση «αισθάνθηκα ότι βρισκόμουν κοντά στο ταβάνι» περιγράφει αυτό που βίωσες. Η φράση «η ψυχή μου ανέβηκε στο ταβάνι» προσθέτει ήδη μια εξήγηση. Μπορεί κάποιος να πιστεύει στη δεύτερη, αλλά χρειάζεται να αναγνωρίζει το πρόσθετο βήμα. Η προσεκτική περιγραφή κρατά περισσότερες δυνατότητες έρευνας ανοιχτές από μια πρόωρη ετυμηγορία.
Η μεταφυσική υπόθεση του αστρικού σώματος θέτει και άλλα δύσκολα ερωτήματα. Αν υπάρχει ένας ανεξάρτητος φορέας, με ποιον τρόπο συνδέεται με τον εγκέφαλο; Πώς μεταφέρονται οι υποτιθέμενες εξωτερικές εμπειρίες στην ανθρώπινη μνήμη; Αν αντιλαμβάνεται αντικείμενα, ποια αλληλεπίδραση του το επιτρέπει; Αυτές οι ερωτήσεις δεν εξαντλούνται με την ονομασία «ενέργεια». Χρειάζονται ορισμούς και μια περιγραφή του μηχανισμού, εφόσον ο ισχυρισμός παρουσιάζεται ως κυριολεκτικός.
Μπορούμε, βέβαια, να προσεγγίσουμε το αστρικό σώμα και συμβολικά δηλαδή ως εικόνα της επιθυμίας μας να υπερβούμε τους περιορισμούς της καθημερινής ταυτότητας. Το σώμα μας τοποθετεί κάπου συγκεκριμένα. Έχουμε μια οπτική γωνία, συγκεκριμένες δυνατότητες και πεπερασμένο χρόνο. Η φαντασία μιας ελεύθερης μετακίνησης αγγίζει την ανάγκη μας για ευρύτερη εμπειρία. Αυτή η συμβολική ανάγνωση μπορεί να προσφέρει αυτογνωσία, χωρίς να αποφασίζει αν υπάρχει ένας κυριολεκτικός λεπτοφυής φορέας.
Εδώ αξίζει να ρωτήσουμε τι αναζητά ο καθένας μέσα από την ιδέα της εξόδου. Περιέργεια για τη συνείδηση; Παρηγοριά απέναντι στη θνητότητα; Απόσταση από μια δύσκολη καθημερινότητα; Τα κίνητρα μπορούν να συνυπάρχουν. Η αναγνώρισή τους μας βοηθά να καταλάβουμε τη σχέση μας με το θέμα. Μια πεποίθηση μπορεί να είναι ιδιαίτερα ελκυστική επειδή προσφέρει ανακούφιση, αλλά αυτή η λειτουργία της χρειάζεται να διακρίνεται από την τεκμηρίωσή της.
Ας σκεφτούμε έναν άνθρωπο που αισθάνεται απογοήτευση από το σώμα του επειδή κουράζεται, μεγαλώνει ή δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες του. Η υπόσχεση ενός άφθαρτου αστρικού σώματος μπορεί να τον γοητεύσει. Ταυτόχρονα, έχει σημασία να εξετάσει πώς φροντίζει τον οργανισμό μέσα από τον οποίο ζει σήμερα. Η αναζήτηση πέρα από τα όρια της ενσώματης εμπειρίας μπορεί να συνυπάρχει με σεβασμό προς το σώμα και τις ανάγκες του.
Αν έχεις ήδη ζήσει ένα τέτοιο βίωμα, μπορείς να το καταγράψεις με συγκεκριμένο τρόπο. Σημείωσε πότε συνέβη, τι θυμάσαι πριν και μετά, ποια αίσθηση θέσης είχες και τι ακριβώς θεωρείς ότι είδες. Ξεχώρισε όσα θυμόσουν αμέσως από τις ερμηνείες που προστέθηκαν αργότερα. Αν υπάρχει κάποια πληροφορία που θεωρείς ανεξάρτητα ελέγξιμη, κατέγραψέ την πριν αναζητήσεις επιβεβαίωση. Δεν χρειάζεται να πιέσεις τον εαυτό σου να επαναλάβει την εμπειρία για να αναγνωρίσεις τη σημασία που είχε για εσένα.
Μια ακόμη χρήσιμη ερώτηση είναι τι άλλαξε μετά. Έγινες πιο προσεκτικός απέναντι στη ζωή; Περισσότερο διαθέσιμος για σχέση και φροντίδα; Ή άρχισες να αναζητάς διαρκώς μια έντονη κατάσταση, παραμερίζοντας τις καθημερινές σου ανάγκες; Η απάντηση δεν αποδεικνύει την προέλευση του βιώματος. Δείχνει, όμως, τον τρόπο με τον οποίο το ενσωματώνεις στην προσωπική σου πορεία. Το νόημα μιας εμπειρίας εξετάζεται και μέσα από τις συνέπειές της.
Μπορεί, λοιπόν, η συνείδηση να βρεθεί έξω από το σώμα; Υπάρχουν άνθρωποι που βιώνουν ότι η θέση τους μεταφέρεται έξω από τα σωματικά τους όρια. Υπάρχουν επίσης ερευνητικά δεδομένα που συνδέουν χαρακτηριστικά αυτών των εμπειριών με μεταβολές στη σωματική αντίληψη. Από αυτά δεν προκύπτει τεκμηριωμένη επιβεβαίωση ότι ένα αστρικό σώμα αποχωρίζεται και ταξιδεύει ανεξάρτητα. Το ευρύτερο φιλοσοφικό ερώτημα της συνείδησης παραμένει πεδίο έρευνας.
Ίσως το πιο γόνιμο στοιχείο αυτού του θέματος να είναι ότι μας κάνει να εξετάσουμε κάτι που θεωρούσαμε αυτονόητο: την ίδια την αίσθηση του εαυτού. Το σώμα είναι οικείο, αλλά η εμπειρία του έχει μεγαλύτερη πολυπλοκότητα απ’ όση συνήθως προσέχουμε. Πριν αναζητήσουμε πόσο μακριά μπορούμε να φύγουμε από το σώμα μας, αξίζει να αναρωτηθούμε πόσο συνειδητά κατοικούμε μέσα του. Πόσο ακούμε την κόπωση, την αναπνοή, την ένταση και την ανάγκη του για φροντίδα; Η έρευνα του μυστηρίου μπορεί να αρχίσει και από αυτή την προσεκτική παρουσία.


