Μας παρασύρει ο χρόνος ή μήπως το μέλλον μας υπάρχει ήδη;
Είναι ο χρόνος μια πραγματικότητα εξωτερική προς εμάς, παρόμοια με τον χώρο; Υπάρχει ανεξάρτητα από τη συνείδησή μας; Ή μήπως η αίσθηση του χρόνου που περνά ανήκει ουσιαστικά στην εσωτερική μας εμπειρία; Και προκύπτει ένα ακόμη πιο ανησυχητικό ερώτημα:
Το μέλλον δεν υπάρχει ακόμα ή μήπως υπάρχει ήδη κάπου στη δομή της πραγματικότητας;
Αυτό το ερώτημα οδηγεί σε μία από τις κύριες αντίθετες απόψεις στη φιλοσοφία του χρόνου: αυτή που διαχωρίζει τον παροντισμό από τον αιωνιωτισμό. Αλλά πριν αναρωτηθούμε αν το μέλλον μας υπάρχει ήδη, πρέπει να κατανοήσουμε γιατί ο χρόνος αποτελεί μια τόσο θεμελιώδη εμπειρία για τα ανθρώπινα όντα.
- Ο χρόνος μας αποκαλύπτει ότι τίποτα δεν διαρκεί
Αυτή είναι η διαίσθηση που βρίσκουμε στον Ηράκλειτο: η πραγματικότητα δεν είναι κάτι στατικό, αλλά μια διαδικασία συνεχούς μετασχηματισμού. Τίποτα δεν παραμένει απολύτως ίδιο με τον εαυτό του: όλα βρίσκονται σε ροή. Ο χρόνος εμφανίζεται τότε ως η ίδια η διάσταση της αλλαγής.
Ωστόσο, αυτή η συνεχής μεταμόρφωση έχει μια πιο ανησυχητική συνέπεια. Αν όλα αλλάξουν, τότε τίποτα στον πρόσκαιρο κόσμο δεν είναι πραγματικά μόνιμο. Ό,τι κατέχουμε μπορεί να εξαφανιστεί. Οι άνθρωποι που αγαπάμε είναι θνητοί. Τα ίδια μας τα σώματα γερνούν. Και η ίδια μας η ύπαρξη έχει ένα όριο.
Έτσι, ο χρόνος μας φέρνει αντιμέτωπους με την πεπερασμενότητά μας.
Οι άνθρωποι έχουν μια μοναδική σχέση με τον χρόνο επειδή γνωρίζουν ότι θα πεθάνουν. Δεν γνωρίζουμε ούτε την ημέρα ούτε τις συνθήκες του θανάτου μας, αλλά ξέρουμε ότι θα έρθει. Αυτή η γνώση μεταμορφώνει βαθιά τη σχέση μας με την ύπαρξη. Γνωρίζουμε ότι ο χρόνος μας είναι περιορισμένος. Κάθε επιλογή, επομένως, συνεπάγεται έμμεσα την εγκατάλειψη άλλων δυνατοτήτων. Κάθε χρόνος που περνάει μειώνει τον χρόνο που μας απομένει. Και κάποιες στιγμές δεν θα επιστρέψουν ποτέ! Η επίγνωση του χρόνου γίνεται τότε η επίγνωση του πεπερασμένου. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ο θάνατος μπορεί να προκαλέσει βαθιά αγωνία. Αλλά ο Επίκουρος προσφέρει έναν ριζικά διαφορετικό τρόπο προσέγγισης αυτού του φόβου.
«Ο θάνατος δεν είναι τίποτα για εμάς, αφού όταν υπάρχουμε, ο θάνατος δεν έχει έρθει ακόμα, και όταν έρθει ο θάνατος, δεν υπάρχουμε πια.» - Επίκουρος
Γιατί να φοβάσαι τον θάνατο;
Όταν είμαστε ζωντανοί, ο θάνατος δεν είναι ακόμα παρών. Και όταν είναι παρών, δεν είμαστε πια εκεί για να τον βιώσουμε. Επομένως, ο θάνατος δεν είναι ποτέ πραγματικά παρών για όσους τον φοβούνται. Το πρόβλημα τότε γίνεται λιγότερο ο ίδιος ο θάνατος και περισσότερο η ιδέα που έχουμε για τον θάνατο. Ο φόβος του θανάτου μπορεί να καταλήξει να μολύνει τη ζωή. Σκεπτόμενοι συνεχώς τον θάνατό τους, οι άνθρωποι μπορεί να ξεχάσουν να υπάρχουν.
3. Ίσως φεύγουμε από το παρόν επειδή μας υπενθυμίζει την πεπερασμενότητά μας.
Το παράδοξο είναι εντυπωσιακό. Γνωρίζουμε ότι ο χρόνος μας είναι περιορισμένος. Επομένως, θεωρητικά, θα έπρεπε να δίνουμε τεράστια αξία στο παρόν. Ωστόσο, έχουμε τεράστια δυσκολία να το κατοικήσουμε. Ο Μπλεζ Πασκάλ το είχε ήδη παρατηρήσει αυτό. Οι άνθρωποι σκέφτονται συνεχώς τι δεν υπάρχει πια ή τι δεν υπάρχει ακόμα. Αναπολούμε το παρελθόν: «Θα έπρεπε να είχα…», «Γιατί το έκανα αυτό;», «Μακάρι τα πράγματα να είχαν εξελιχθεί διαφορετικά…»
Ή προβάλλουμε τον εαυτό μας στο μέλλον:
«Όταν πετύχω...», «Όταν έχω περισσότερα χρήματα...», «Όταν γνωρίσω κάποιον...», «Όταν η κατάστασή μου έχει αλλάξει, τότε θα είμαι ευτυχισμένος.» ... Και εν τω μεταξύ, το παρόν εξαφανίζεται.
Γιατί αυτή η διαρροή;
Επειδή το παρόν μας φέρνει αντιμέτωπους με τον εαυτό μας. Όταν σταματάμε να αποσπούμε την προσοχή μας, προκύπτουν ορισμένα ερωτήματα: «Είμαι πραγματικά ευτυχισμένος;», «Είναι αυτή πραγματικά η ζωή που θέλω να ζήσω;», «Τι κάνω με τον χρόνο που έχω;»
Πίσω από όλα αυτά τα ερωτήματα κρύβεται ίσως το πιο άβολο: Αν ο χρόνος μου είναι περιορισμένος, μήπως ζω με τρόπο που να έχει νόημα για μένα;
Η ψυχαγωγία μας επιτρέπει να αποσπάσουμε την προσοχή μας. Γεμίζουμε τον χρόνο μας ακριβώς για να αποφύγουμε να σκεφτόμαστε τον χρόνο.
4. Αλλά ο χρόνος δεν είναι μόνο αυτός που μας καταστρέφει
Θα ήταν απλοϊκό, ωστόσο, να θεωρήσουμε τον χρόνο αποκλειστικά ως μια αρνητική δύναμη. Διότι, ενώ ο χρόνος μας στερεί ορισμένα πράγματα, καθιστά επίσης δυνατή την αλλαγή, τη μάθηση και τη δημιουργία. Χωρίς χρόνο, καμία μεταμόρφωση δεν θα ήταν δυνατή. Δεν θα μπορούσαμε να μάθουμε. Δεν θα μπορούσαμε να θεραπευτούμε. Δεν θα μπορούσαμε να γίνουμε διαφορετικοί από αυτό που ήμασταν χθες.
Ο χρόνος που μας φέρνει πιο κοντά στον θάνατο είναι επίσης ο χρόνος που μας επιτρέπει να γίνουμε ο εαυτός μας. Αυτή η διάσταση εμφανίζεται ιδιαίτερα στη σκέψη του Μπεργκσόν . Για αυτόν, ο βιωμένος χρόνος δεν μπορεί να αναχθεί στον χρόνο που μετριέται από τα ρολόγια. Μια ώρα αποτελείται πάντα από εξήντα λεπτά όταν μετριέται. Αλλά μια βιωμένη ώρα δεν έχει ποτέ ακριβώς την ίδια ψυχολογική διάρκεια. Μια ώρα που περνάμε με κάποιον που αγαπάμε μπορεί να φαίνεται ότι διαρκεί μόνο λίγα λεπτά. Λίγα λεπτά αγωνίας μπορεί να φαίνονται ατελείωτα. Υπάρχει επομένως μια διαφορά μεταξύ του αντικειμενικού χρόνου που μετράμε και της διάρκειας που βιώνουμε εσωτερικά.
Η ύπαρξή μας είναι μια βιωμένη εμπειρία. Και αυτή η εμπειρία μας μεταμορφώνει συνεχώς. Δεν είμαστε ποτέ ακριβώς οι ίδιοι αφού ζήσουμε μια εμπειρία. Το παρελθόν δεν εξαφανίζεται εντελώς. Συμβάλλει στη διαμόρφωση αυτού που έχουμε γίνει.
Β. Νίτσε: να ζεις με τέτοιο τρόπο ώστε να θέλεις να ξαναζήσεις τη ζωή σου
Ένας άλλος τρόπος σκέψης για τη σχέση μας με τον χρόνο αναδύεται με τον Νίτσε και την ιδέα της αιώνιας επανάληψης . Φανταστείτε ότι κάποιος μας λέει ότι θα πρέπει να ξαναζήσουμε ολόκληρη την ύπαρξή μας ακριβώς. Κάθε χαρά. Κάθε βάσανο. Κάθε λάθος. Κάθε συνάντηση. Κάθε ταπείνωση. Κάθε αγάπη. Και όχι μόνο μία φορά, αλλά αιώνια. Πώς θα αντιδρούσαμε;
Αυτή η υπόθεση μεταμορφώνει ριζικά τη σχέση μας με τη ζωή. Μας ρωτάει αν θα θέλαμε να ξαναζήσουμε αυτή την ύπαρξη. Η πρόκληση δεν είναι πλέον απλώς να αντέξουμε τον χρόνο. Συνίσταται στο να δώσουμε αρκετή αξία στην ύπαρξή μας ώστε να μπορέσουμε να την επιβεβαιώσουμε. Αντί να λέμε «Θα προτιμούσα μια διαφορετική ζωή», σταδιακά θα γίνει θέμα να μπορούμε να πούμε «Παρά τα βάσανα και τις ατέλειές της, μπορώ να πω ναι σε αυτή την ύπαρξη».
Ο χρόνος τότε παύει να είναι αποκλειστικά ο εχθρός που μας φέρνει πιο κοντά στον θάνατο. Γίνεται ο χώρος στον οποίο δίνουμε μορφή στην ύπαρξή μας. Αλλά όλες αυτές οι σκέψεις εξακολουθούν να προϋποθέτουν ότι το παρελθόν έχει εξαφανιστεί, ότι το παρόν υπάρχει τώρα και ότι το μέλλον δεν υπάρχει ακόμη. Ωστόσο, αυτή η αντίληψη, η οποία μας φαίνεται προφανής, δεν είναι η μόνη δυνατή.
5. Τι θα γινόταν αν ο χρόνος δεν «περνούσε» στην πραγματικότητα;
Ας φανταστούμε τώρα κάτι πολύ πιο παράξενο. Ας υποθέσουμε ότι το παρελθόν δεν έχει πάψει να υπάρχει. Ας υποθέσουμε επίσης ότι το μέλλον υπάρχει ήδη. Η παιδική μας ηλικία θα υπήρχε. Τη στιγμή που διαβάζουμε αυτό το άρθρο θα υπήρχε. Τα τελικά μας γηρατειά θα υπήρχαν επίσης. Απλώς δεν θα τα βιώναμε από το ίδιο χρονικό σημείο. Αυτή, σε απλοποιημένη μορφή, είναι η ιδέα που υπερασπίζεται ο αιωνιωτισμός .
Σύμφωνα με αυτή την άποψη, το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον έχουν την ίδια οντολογική υπόσταση: είναι εξίσου πραγματικά. Το παρόν, επομένως, δεν θα είχε απόλυτο προνόμιο. Αυτό φαίνεται εξαιρετικά αντιφατικό. Για να το κατανοήσουμε, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε μια αναλογία με τον χώρο.
6. Το Παρίσι υπάρχει ακόμα και όταν βρισκόμαστε στην Τουλούζη
Ας υποθέσουμε ότι κάποιος βρίσκεται στην Τουλούζη. Το Παρίσι δεν είναι «εδώ». Αλλά κανείς δεν καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «Εφόσον το Παρίσι δεν είναι εδώ, το Παρίσι δεν υπάρχει». Το Παρίσι υπάρχει και αλλού στον χώρο. Η αιωνιότητα προτείνει μια παρόμοια έννοια σχετικά με τον χρόνο. Η παιδική μας ηλικία δεν υπάρχει τώρα, αλλά αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν υπάρχει πια καθόλου. Θα υπήρχε και αλλού στον χρόνο.
Ομοίως, το μέλλον μας μπορεί να μην υπάρχει ακόμη σε σχέση με την τρέχουσα χρονική μας θέση, αλλά θα μπορούσε παρ' όλα αυτά να υπάρχει σε μια άλλη χρονική τοποθεσία. Η λέξη «τώρα» θα λειτουργούσε τότε κάπως όπως η λέξη «εδώ». Το «εδώ» δεν υποδηλώνει τον μόνο υπάρχοντα τόπο. Απλώς υποδηλώνει τον τόπο όπου βρίσκομαι. Και τι θα γινόταν αν το «τώρα» λειτουργούσε με τον ίδιο τρόπο; Το παρόν δεν θα ήταν τότε η μόνη στιγμή που υπάρχει, αλλά απλώς η στιγμή από την οποία βιώνουμε την πραγματικότητα.
7. Το Σύμπαν των Μπλοκ
Αυτή η έννοια οδηγεί στην εικόνα αυτού που συχνά ονομάζεται σύμπαν από μπλοκ . Φανταστείτε ολόκληρη την ιστορία του Σύμπαντος ως μια τεράστια τετραδιάστατη δομή. Οι τρεις πρώτες διαστάσεις αντιστοιχούν στον χώρο. Η τέταρτη αντιστοιχεί στον χρόνο. Μέσα σε αυτή τη δομή θα ήταν εγγεγραμμένα όλα τα γεγονότα: η γέννηση ενός αστεριού, η εξαφάνιση των δεινοσαύρων, η γέννησή σας και η στιγμή που διαβάζετε αυτήν την πρόταση.
Και, αν η αιωνιότητα είναι αληθής, τα γεγονότα που σήμερα ονομάζουμε «μέλλον» - από την υποκειμενική μας άποψη, έχουμε την εντύπωση ότι ο χρόνος κινείται προς τα εμπρός. Αλλά από την άποψη του σύμπαντος μπλοκ, μπορεί να μην υπάρχει αντικειμενική κίνηση ενός συμπαντικού παρόντος. Όλα τα γεγονότα θα κατείχαν απλώς διαφορετικές θέσεις στον χωροχρόνο. Μια ατελής σύγκριση μπορεί να γίνει με μια ταινία. Όλα τα καρέ της ταινίας είναι παρόντα σε ολόκληρο το μέσο. Ο χαρακτήρας στο εικοστό λεπτό δεν γνωρίζει ακόμη τι συμβαίνει στο ογδοντό λεπτό. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι αυτό το μέρος της ταινίας δεν υπάρχει. Υπάρχει μέσα στην ταινία ως σύνολο, ακόμα κι αν δεν είναι ακόμη προσβάσιμο στον χαρακτήρα από την τρέχουσα θέση του.
Η αιωνιότητα μας προσκαλεί λοιπόν να σκεφτούμε μια ιλιγγιώδη ιδέα: Ίσως αυτό που ονομάζουμε «πέρασμα του χρόνου» αντιστοιχεί περισσότερο στον τρόπο που βιώνουμε την πραγματικότητα παρά σε μια θεμελιώδη ιδιότητα της ίδιας της πραγματικότητας.8. Παροντισμός, Μη-Φουτουρισμός και Αιωνιότητα
Στη συνέχεια, μπορούν να διακριθούν τρεις αντιλήψεις.
- Παρουσιασμός
- Μη-φουτουρισμός
- Αιωνιότητα
9. Αν το μέλλον μου υπάρχει ήδη, είμαι ακόμα ελεύθερος;
Ας υποθέσουμε ότι αύριο, στις δέκα η ώρα, παίρνω μια σημαντική απόφαση. Αν ο αιωνιότητα είναι αληθινός, το γεγονός που αντιστοιχεί στην αυριανή μου απόφαση υπάρχει ήδη στον χωροχρόνο. Είναι, λοιπόν, αυτή η απόφαση πραγματικά ελεύθερη; Θα μπορούσα να ενεργήσω διαφορετικά; Ή μήπως έχω μόνο την εντύπωση ότι επιλέγω κάτι που, από μια συγκεκριμένη οπτική γωνία, ανήκει ήδη στη δομή του Σύμπαντος;
Αυτή είναι μια από τις κύριες δυσκολίες του αιωνιωτισμού. Αλλά πρέπει να κάνουμε διάκριση μεταξύ δύο ιδεών.
Το να λέμε «Η μελλοντική μου επιλογή υπάρχει» δεν σημαίνει απαραίτητα ότι λέμε «Κάποιος ή κάτι με αναγκάζει να κάνω αυτή την επιλογή».
Αν αύριο επιλέξω ελεύθερα το Α αντί για το Β, ο αιωνιολόγος μπορεί να υποστηρίξει ότι αυτό που υπάρχει στον χωροχρόνο είναι ακριβώς εγώ που επιλέγω ελεύθερα το Α. Η ύπαρξη επιλογής εντός της χρονικής δομής δεν θα αποδείκνυε, επομένως, από μόνη της ότι η επιλογή επιβλήθηκε από έξω. Παρ' όλα αυτά, παραμένει μια σημαντική δυσκολία: θα μπορούσα πραγματικά να είχα επιλέξει το Β;
Εδώ είναι που η φιλοσοφία του χρόνου συναντά το πρόβλημα της ελεύθερης βούλησης και του ντετερμινισμού.
10. Γιατί λοιπόν έχουμε την εντύπωση ότι ο χρόνος περνάει;
Ακόμα κι αν αποδεχόμασταν το σύμπαν των μπλοκ, ένα ερώτημα θα παρέμενε. Γιατί έχουμε τόσο ισχυρή αίσθηση ότι ο χρόνος περνάει; Γιατί θυμόμαστε το παρελθόν αλλά όχι το μέλλον; Γιατί νιώθουμε ότι ένα μελλοντικό γεγονός γίνεται παρόν και μετά παρελθόν; Γιατί βιώνουμε συνεχώς ένα «τώρα»; Η αιωνιότητα μπορεί να περιγράψει διαφορετικές στιγμές ως θέσεις στον χωροχρόνο. Αλλά αυτό δεν είναι απαραίτητα αρκετό για να εξηγήσει την βιωμένη μας εμπειρία του περάσματος του χρόνου. Και αυτή είναι ακριβώς μία από τις κύριες αντιρρήσεις που μπορούν να τεθούν εναντίον της. Γιατί ο χρόνος δεν είναι μια απλή συντεταγμένη για εμάς. Τον ζούμε. Περιμένουμε. Θυμόμαστε. Μετανιώνουμε. Ελπίζουμε. Γερνάμε.
Επομένως, ο χρόνος κατέχει μια υπαρξιακή και υποκειμενική διάσταση την οποία η γεωμετρική εικόνα του σύμπαντος-μπλοκ κινδυνεύει να παραλείψει.
11. Υπάρχει ακόμα το παρελθόν;
Το ερώτημα γίνεται ιδιαίτερα συναρπαστικό όταν αφορά το δικό μας παρελθόν. Το σπίτι της παιδικής μας ηλικίας μπορεί να υπάρχει ακόμα φυσικά. Αλλά τι γίνεται με το παιδί που κάποτε ήμασταν; Μήπως έχει εξαφανιστεί εντελώς; Για τον υποστηρικτή του παρόντος, αυτό το παιδί δεν υπάρχει πια. Υπήρχε, αλλά τώρα ανήκει στο παρελθόν. Αυτό που απομένει σήμερα είναι ορισμένες συνέπειες αυτής της ύπαρξης: το σώμα μας, οι αναμνήσεις μας, η προσωπικότητά μας, τα ίχνη που αφήνονται στον κόσμο.
Για τον αιωνιοκράτη, η απάντηση είναι διαφορετική. Το παιδί που κάποτε ήμασταν θα ήταν ακόμα πραγματικό στη χρονική του θέση. Δεν θα ήταν παρόν τώρα, όπως ακριβώς ένα άτομο που βρίσκεται στη Μαδαγασκάρη δεν είναι παρόν στην Τουλούζη. Αυτή η ιδέα μεταβάλλει ριζικά τον διαισθητικό μας τρόπο σκέψης για την απώλεια. Τα γεγονότα του παρελθόντος δεν θα είχαν γίνει απολύτως ανύπαρκτα. Θα ήταν χρονικά απομακρυσμένα από το παρόν μας. Αλλά αυτό προφανώς δεν σημαίνει ότι μπορούμε να επιστρέψουμε σε αυτά. Το να υπάρχεις κάπου στον χωροχρόνο και το να είσαι προσβάσιμος από το παρόν μας είναι δύο διαφορετικά πράγματα.
12. Η αιωνιότητα δεν είναι απαραίτητα ένας χρόνος που δεν τελειώνει ποτέ
Αυτή η σκέψη μας επιτρέπει επίσης να διακρίνουμε διάφορες έννοιες της λέξης «αιωνιότητα». Αυθόρμητα φανταζόμαστε την αιωνιότητα ως μια άπειρη διάρκεια: χρόνος... έπειτα περισσότερος χρόνος... έπειτα περισσότερος χρόνος... χωρίς ποτέ να φτάσει σε ένα τέλος. Αλλά η αιωνιότητα προτείνει κάτι διαφορετικό. Η ιδέα δεν είναι απαραίτητα ότι το Σύμπαν θα συνεχίζεται αιώνια. Η ιδέα είναι ότι όλες οι διαφορετικές στιγμές έχουν μια πραγματικότητα. Αυτή η αντίληψη πρέπει επίσης να διακριθεί από την άχρονη φύση .
Μια άχρονη πραγματικότητα θα ήταν μια πραγματικότητα που βρίσκεται εκτός χρόνου. Η αιωνιότητα, από την άλλη πλευρά, αφορά ακριβώς εκείνα τα πράγματα που υπάρχουν στον χρόνο: ανθρώπους, αντικείμενα και γεγονότα του παρελθόντος, του παρόντος ή του μέλλοντος. Έτσι, οι όροι «αιώνιος» και «εκτός χρόνου» δεν σημαίνουν απαραίτητα το ίδιο πράγμα.
13. Μια συναρπαστική θεωρία, αλλά δύσκολο να την αποδεχτεί κανείς
Η αιωνιότητα κατέχει μια ορισμένη εννοιολογική δύναμη. Μας επιτρέπει να θεωρούμε τον χρόνο ως μια διάσταση της πραγματικότητας και όχι ως ένα μυστηριώδες ποτάμι που μεταφέρει το Σύμπαν από το μέλλον στο παρελθόν. Αλλά αυτή η θεωρία αντιμετωπίζει επίσης αρκετές δυσκολίες. Πρώτον, συγκρούεται βαθιά με τη διαίσθησή μας. Έχουμε την εντύπωση ότι το παρελθόν δεν υπάρχει πια και ότι το μέλλον παραμένει ανοιχτό. Δεύτερον, εγείρει το πρόβλημα της ελεύθερης βούλησης. Αν το μέλλον υπάρχει ήδη, τι σημαίνει πραγματικά το να «μπορούμε να κάνουμε διαφορετικά»;
Θίγει επίσης το ζήτημα της αλλαγής. Αν ολόκληρη η ιστορία του Σύμπαντος υπάρχει ως μια ολοκληρωμένη δομή, αλλάζουν όντως τα πράγματα; Ή μήπως υπάρχουν απλώς διαφορετικές εκδοχές του ίδιου πράγματος σε διαφορετικές χρονικές στιγμές;
Τέλος, αφήνει ανοιχτό το ζήτημα της αντίληψής μας για τον χρόνο. Γιατί έχουμε την εντύπωση ότι προχωράμε από το παρελθόν στο μέλλον, αν στην πραγματικότητα δεν κινείται κανένα αντικειμενικό παρόν; Αυτές οι αντιρρήσεις δεν είναι απαραίτητα επαρκείς για να αντικρούσουν την αιωνιότητα. Αλλά δείχνουν γιατί το ερώτημα παραμένει φιλοσοφικά περίπλοκο.
14. Τι θα γινόταν αν οι διαφορετικές φιλοσοφίες μιλούσαν για διαφορετικές διαστάσεις του χρόνου;
Είναι τότε δυνατό να διακρίνουμε κάτι ενδιαφέρον. Ο Ηράκλειτος, ο Πασκάλ, ο Μπερξόν και οι υποστηρικτές της αιωνιότητας δεν απαντούν ακριβώς στο ίδιο ερώτημα. Ο Ηράκλειτος αμφισβητεί το γίγνεσθαι. Ο Πασκάλ ενδιαφέρεται για την υπαρξιακή σχέση των ανθρώπων με το παρόν και την πεπερασμενότητά τους. Ο Μπερξόν, ειδικότερα, αναλύει τον χρόνο όπως βιώνεται από τη συνείδηση. Η αιωνιότητα θέτει ένα διαφορετικό ερώτημα: ποια είναι η οντολογική δομή του ίδιου του χρόνου;
Είναι επομένως πιθανό ορισμένες αντιθέσεις να είναι λιγότερο απόλυτες από ό,τι φαίνονται. Μπορούμε υποκειμενικά να βιώνουμε τον χρόνο ως ροή, ενώ ταυτόχρονα αμφισβητούμε αν, αντικειμενικά, η θεμελιώδης δομή της πραγματικότητας μοιάζει με κάτι πολύ διαφορετικό. Με άλλα λόγια, ο χρόνος όπως τον βιώνουμε μπορεί να μην είναι ταυτόσημος με τον χρόνο όπως είναι δομημένη η πραγματικότητα.
Υπάρχει ήδη το μέλλον μας;
Ξεκινήσαμε με ένα εξαιρετικά απλό πείραμα: ο χρόνος περνάει. Είδαμε ότι μας φέρνει αντιμέτωπους με την αλλαγή, την απώλεια και την πεπερασμένη μας φύση. Αλλά επιτρέπει επίσης τη μεταμόρφωση, τη δημιουργία και την ολοκλήρωσή της. Τότε προέκυψε ένα πιο ριζοσπαστικό ερώτημα: τι θα γινόταν αν ο χρόνος δεν περνούσε στην πραγματικότητα ;
Η αιωνιότητα μας αναγκάζει στη συνέχεια να σκεφτούμε την βαθιά ανησυχητική πιθανότητα ότι το παρελθόν μας μπορεί να μην έχει πάψει να υπάρχει και ότι το μέλλον μας μπορεί να κατέχει τόση πραγματικότητα όσο και το παρόν μας. Δεν θα ήμασταν όντα που κινούνται μέσα σε ένα μέλλον που ξεδιπλώνεται σταδιακά. Θα ήμασταν χρονικά όντα των οποίων τα διάφορα στάδια ανήκουν σε μια δομή πολύ μεγαλύτερη από τη μοναδική στιγμή στην οποία η συνείδησή μας έχει πρόσβαση αυτή τη στιγμή.
Αλλά ακόμα κι αν αυτή η υπόθεση ήταν αληθινή, δεν θα αναιρούσε απαραίτητα την αξία του παρόντος. Γιατί ποτέ δεν βιώνουμε την ύπαρξή μας από την οπτική γωνία του συνόλου του χώρου και του χρόνου. Την ζούμε εδώ και τώρα . Δεν μπορούμε να επιστρέψουμε στο χθες. Δεν μπορούμε ακόμη να βιώσουμε το αύριο. Μπορούμε να δράσουμε μόνο από αυτό το ακριβές σημείο της ιστορίας μας.
Ίσως εδώ είναι που η μεταφυσική του χρόνου τελικά τέμνεται με τη φιλοσοφία της ύπαρξης. Είτε το μέλλον υπάρχει ήδη είτε είναι ακόμα ανοιχτό, η κατάστασή μας παραμένει η ίδια: πρέπει να ζούμε χωρίς να μπορούμε να συλλογιστούμε ολόκληρη την ύπαρξή μας. Προχωράμε με αναμνήσεις του παρελθόντος, μια εμπειρία του παρόντος και μια πάντα ατελή αναπαράσταση του μέλλοντος. Και ίσως ακριβώς αυτή η άγνοια δίνει στην ύπαρξή μας το βάθος της.
Ξέρουμε ότι ο χρόνος μας είναι περιορισμένος, αλλά δεν ξέρουμε ακριβώς τι περιέχει. Ξέρουμε ότι αλλάζουμε, αλλά δεν ξέρουμε ακόμα τι θα γίνουμε. Ξέρουμε ότι κάθε στιγμή εξαφανίζεται από το παρόν μας, αλλά δεν ξέρουμε τι πραγματικά σημαίνει αυτή η εξαφάνιση. Έτσι, το ερώτημα «Τι είναι ο χρόνος;» καταλήγει να περιέχει ένα άλλο, πολύ πιο προσωπικό:
Αφού δεν ξέρω ακριβώς τι είναι ο χρόνος, αλλά ξέρω ότι η ύπαρξή μου ξεδιπλώνεται μέσα σε αυτόν, τι θα κάνω με τον χρόνο που μου δίνεται;
Προβληματισμοί
- Συμβατότητα με τη φυσική: Η θεωρία της σχετικότητας του Αϊνστάιν υποστηρίζει την ιδέα ενός τετραδιάστατου χωροχρόνου (3 χωρικά + 1 χρονικό), η οποία φαίνεται να ευνοεί την αιωνιότητα.
- Ελεύθερη βούληση: Αν η αιωνιότητα είναι αληθινή, μήπως οι επιλογές μας είναι απατηλές; Ή μήπως μπορούμε να φανταστούμε μια μορφή ελευθερίας σε ένα προκαθορισμένο σύμπαν;
- Ηθικές συνέπειες: Αν το μέλλον είναι ήδη γραμμένο, αλλάζει αυτό την ηθική μας ευθύνη; Είμαστε λιγότερο υπεύθυνοι για τις πράξεις μας;
- Υποκειμενική εμπειρία: Ακόμα κι αν η αιωνιότητα είναι αληθής σε οντολογικό επίπεδο (αυτό που υπάρχει), μπορούμε να αρνηθούμε ότι βιώνουμε τον χρόνο ως ροή;


