Δεκαπενταύγουστος: Πώς προέκυψαν τα πιο περίεργα προσωνύμια της Παναγίας
Τα προσωνύμια της Παναγίας, πέρα από ποιητικές εκφράσεις και επικλήσεις των πιστών προς την Θεοτόκο, δηλώνουν ιδιότητες και χαρακτηρισμούς Της, τόπον προέλευσης ή ευρέσεως της θαυματουργού εικόνας, γιορτή και αλλά πολλά. Έτσι έχουμε ονόματα που δηλώνουν τόπο, φυτά ή άνθη, θαυματουργικό τρόπο φανέρωσης, τον κτήτορα ή ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα της εικόνας κ.ά.
Φυσικά και είναι αδύνατο να αναφερθούν όλες όλα τα ονόματα της Θεοτόκου μέσα σε λίγες σελίδες. Ακόμα και η απλή αναγραφή τους θα απαιτούσε πολυσέλιδο βιβλίο. Πάμε να δούμε πως προέκυψαν τα πιο περίεργα προσωνύμια που Της έχει αποδώσει ο λαός μας.
«Παναγία του Πάθους»
Προσωνυμία της Θεοτόκου, που προήλθε από τον εικονογραφικό τύπο «Η Αμόλυντος» που εικονίζεται η Θεοτόκος με λυπημένο πρόσωπο να κοιτά τον Χριστό, που τον κρατεί στο αριστερό της χέρι, ενώ στις δύο άνω γωνίες εικονίζονται εκατέρωθεν δύο άγγελοι που βαστούν τα σύμβολα του πάθους, ο ένας τον σταυρό και ο άλλος τη λόγχη και το καλάμι με τον σπόγγο.
«Παλαιοκαστρίτισσα ή Παλιοκαστρίτσα»
Λαϊκή προσωνυμία της Παναγίας πού οφείλεται στο γεγονός ότι ο ναός της βρίσκεται κτισμένος σε παλιό κάστρο. Γνωστό είναι το μοναστήρι της Παλαιοκαστρίτισσας στην Κέρκυρα. Λέγεται και Παλιοκαστρίτισσα ή Παλιοκαστρίτσα. Στη Μύκονο λέγεται Παλιοκαστρινή επειδή ο ναός της είναι χτισμένος στο παλιό Κάστρο.
«Παντάνασσα»
Λογία και ποιητική προσωνυμία της Θεοτόκου, πού δηλώνει ότι είναι η μόνη Άνασσα = βασίλισσα. Είναι γνωστό το τροπάριο των Καταβασιών της Πεντηκοστής «Χαίροις άνασσα μητροπάρθενον κλέος», δηλαδή, «χαίρε βασίλισσα ή δόξα των μητέρων και των Παρθένων». Υπάρχει και εικονογραφικός τύπος της Θεοτόκου ως «Η Παντάνασσα». Με την ονομασία αυτή υπάρχουν ναοί, όπως στον Μυστρά, μοναστήρια, όπως στη Θεσσαλονίκη, αλλά και πολλά χωριά, όπως η Παντάνασσα στο Αμάρι Κρήτης κ.λπ.
«Παραπορτιανή»
Λαϊκή ονομασία της Παναγίας στη Μύκονο, επειδή ο ναός της βρίσκεται κτισμένος πλησίον της μεγάλης Πόρτας. Παρά την πόρτα = Παραπορτιανή. Προφανώς η πόρτα αυτή να είναι κατάλοιπο της μεγάλης καστρόπορτας απ’ όπου έμπαιναν και έβγαιναν οι κάτοικοι του κάστρου. Ίσως και του παραπορτιού, της μικρής δηλ. πόρτας, που χρησιμοποιούταν σε περιόδους κινδύνου και ανάγκης για τη σωτηρία των κατοίκων του κάστρου.
«Πέτρα»
Ποιητική προσωνυμία της Παναγίας προερχομένη από τον στίχο του Ακάθιστου «χαίρε πέτρα ή ποτίσσασα τους διψώντας την ζωήν». Υπάρχουν όμως ναοί της που είναι κτισμένοι πάνω σε ογκώδεις βράχους ή σε πλευρές χαράδρας και έχουν προσλάβει την προσωνυμία αυτή η και ακόμη στην πόλη που είναι κτισμένη ο ναός της όπως ή Πέτρα της Μακεδονίας, της Βοιωτίας, της Ηπείρου, της Μυτιλήνης κ.ά. Στην περίπτωση αυτή πρόκειται για τοπωνυμική προσωνυμία της Θεοτόκου.
«Πευκοβουνογιάτρισσα»
Προσωνυμία της Θεοτόκου στην Κερατέα Αττικής, που την προσέλαβε επειδή το μοναστήρι της, αφιερωμένο στα Εισόδια της Θεοτόκου, βρίσκεται κτισμένο σε βουνό που είναι κατάφυτο από πεύκα. Είναι γνωστό ότι ο καθαρός αέρας θεραπεύει πολλές ασθένειες και η Θεοτόκος ως καθαρός πνευματικός αέρας θεραπεύει – γιατρεύει – τα σώματα και τις ψυχές των ανθρώπων.
«Πισωτοιχιώτισσα»
Λαϊκή προσωνυμία της Θεοτόκου στο Ηράκλειο Κρήτης. Προφανώς η ονομασία οφείλεται στο γεγονός ότι ο ναός της βρίσκεται κτισμένος πίσω από τμήμα παλαιού τείχους ή τοίχου.
«Πολίτισσα»
Λαϊκή Ονομασία της Αειπαρθένου στο Ηράκλειο Κρήτης, Θεοτόκος αποκαλείται. Λέγεται και Κυρά Πολίτισσα.
«Σκοινιώτισσα»
Φυτωνυμική προσωνυμία της Θεοτόκου στη Μήλο των Κυκλάδων. Προέρχεται από το θαμνώδες φυτό σκοίνος ή σχοίνος.
«Ταξιδιάρα»
Λαϊκή προσωνυμία της Θεοτόκου. Την επικαλούνται τα αγαπητά και προσφιλή πρόσωπα αυτών που πρόκειται να ταξιδέψουν. Κυρίως όμως την Ταξιδιάρα Παναγία την επικαλούνται οι οικογένειες των ναυτικών μας για να έχουν οι δικοί τους άνθρωποι που ταξιδεύουν, αλλά και όλοι οι ναυτικοί, καλά ταξίδια και γαλήνιες θάλασσες. Είναι γνωστή η φράση «Η Παναγιά μαζί σου». Η Παναγία μας πάντα συνοδοιπορεί με τους οδοιπόρους και συνταξιδεύει με τους ταξιδιώτες. Τους σκέπει και τους προστατεύει από κάθε κακό.
«Τατάρνα ή Τατάρνης ή Ταταρνώτισσα»
Προσωνυμία της Θεοτόκου στο Καρπενήσι. Βρίσκεται στην Ιερά Μονή Τατάρνας στο Καρπενήσι Ευρυτανίας. Λέγεται και Τατάρνης και Ταταρνώτισσα.
«Τζιλά»
Προσωνυμία της Θεοτόκου. Ονομάστηκε έτσι επειδή τιμωρεί όσους εργάζονται την ημέρα των γιορτών της.
«Τουρλιανή»
Λαϊκή ονομασία της Παναγίας μας, που οφείλεται στην κατασκευή του ναού της που έχει τρούλο. Από εδώ και η ονομασία της Τρουλιανή ή Τρουλωτή και με τον αναγραμματισμό πού υπέστησαν οι λέξεις Τουρλιανή και Τουρλωτή. Τουρλωτός όμως είναι ο φουσκωτός, αυτός πού έχει σφαιροειδές σχήμα, ο στρογγυλοποιημένος, ο εξογκωμένος. Ο τρούλος μιας εκκλησίας πάντα προεξέχει από τα αλλά αρχιτεκτονικά και μορφολογικά στοιχεία του ναού και γι’ αυτό είναι εντυπωσιακός. Άλλωστε υπάρχει και ο αρχιτεκτονικός τύπος ναών που λέγεται Τρουλαία Βασιλική ή Βασιλική μετά τρούλου. Δικαιολογημένα λοιπόν ο λαός μας έδωσε την προσωνυμία αυτή στην Παναγία μας που οφείλεται ότι ο ναός της είχε τρούλο ή ήταν τουρλωτός (φουσκωμένος, εξογκωμένος) για να τον διακρίνουν από άλλο ναό της Παναγίας που δεν είχε τρούλο.
«Χρυσογαλατούσα»
Λαϊκή προσωνυμία της Θεοτόκου, που δηλώνει πως η Θεοτόκος ανέθρεψε τον Ιησού Χριστό με χρυσό γάλα.
«Χρυσογαλούσα»
Λαϊκή προσωνυμία της Παναγίας, που δηλώνει ότι η Θεοτόκος γαλούχησε το Χριστό με χρυσούς τρόπους.
«Ψηλιανή»
Λαϊκή προσωνυμία της Θεοτόκου, που σημαίνει ότι και η ονομασία Υψηλή.
«Ψυχοσώστρα»
Λαϊκή προσωνυμία της Θεοτόκου, που προέρχεται από τις συχνές ικεσίες των πιστών προς Αυτήν «σώσον τας ψυχάς ημών».
